Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego XXVIII, Kraków 2025

Krystian Stacherski

mgr, Uniwersytet Łódzki

ORCID: 0000-0002-3977-8608

Księgi sądu podkomorskiego województwa sandomierskiego po 1631 roku – realizacja reformy oraz wątpliwości dotyczące akt średniowiecznych

s. 83-99

DOI: 10.48269/2450-6095-sdpipp-28-005

Streszczenie

W 1631 r. sejm przeprowadził gruntowną reformę ksiąg podkomorskich województwa sandomierskiego. Zgodnie z postanowieniami konstytucji Sklep na księgi podkomorskie w Sęndomierzu na czele kancelarii sądu podkomorskiego stanął pisarz graniczny, a każdy komornik graniczny został zobowiązany do przesyłania mu wydawanych przez siebie wyroków. Doszło również do podziału akt na księgi prowadzone przez pisarza oraz księgi prowadzone przez poszczególnych komorników. Z przeprowadzonej kwerendy archiwalnej wynika, że starsze księgi podkomorskie zostały najprawdopodobniej zniszczone lub przywłaszczone. Księgi uznawane w literaturze przedmiotu za akta średniowieczne były natomiast kopiarzami graniczno-działowymi, sporządzonymi w związku z przepisywaniem ksiąg ziemskich.

Słowa kluczowe: sądownictwo szlacheckie, księgi podkomorskie, sąd podkomorski, pisarz graniczny, województwo sandomierskie

Summary

The Records of the Succamerarius Court of the Sandomierz Palatinate After 1631: Implementation of the Reform and Doubts Concerning Mediaeval Records

In 1631, the Sejm conducted a thorough reform of the records of the succamerarius court in the Sandomierz Palatinate. According to the provisions of the act Archive for the Succamerarius Court Records in Sandomierz, the head of the court’s chancery became the boundary scribe (pisarz graniczny), and each boundary bailiff (komornik graniczny) was required to send him the issued judgements. A division of the records also took place, with records maintained by the scribe and records kept by the individual bailiffs. An archival survey suggested that the previously maintained records of the succamerarius court were either destroyed or appropriated. The records, once regarded in literature as mediaeval documents, were, in fact, boundary-division copies created in connection with the transcription of land court records

Key words: nobility court system, succamerarius court records, succamerarius court, border scribe, Sandomierz Palatinate

Bibliografia / Bibliography
Źródła rękopiśmienne
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, zespół nr 56–57, Księgi ziemskie i grodzkie sieradzkie, Acta castrensia Siradiensia – relationes, sygn. 42.
Archiwum Narodowe w Krakowie:
zespół nr 9, Księgi ziemskie pilzneńskie, sygn. 9;
zespół nr 16, Księgi sądu podkomorzego krakowskiego odwołań od wyroków ławy i rady miasta Wieliczki, Acta appellationum Vieliciensium, sygn. 1;
zespół nr 18, Sąd Podkomorski, Acta succameralia, sygn. 1;
zespół nr 636, Archiwum Potockich z Krzeszowic, Documenta domus Tenczynscianae et Opalinscianae, sygn. 79;
zespół nr 637, Archiwum Sanguszków, Rękopisy, sygn. 1977;
zespół nr 639, Archiwum Dzikowskie Tarnowskich, Pokolenie XIV: Jan Jacek, administracja majątku, dobra dzikowskie, sygn. 213.
Archiwum Państwowe w Lublinie, zespół nr 16, Trybunał Koronny Lubelski, Ekstrakty z akt grodzkich i ziemskich oraz innych sądów województwa sandomierskiego, sygn. 240, 283.
Archiwum Państwowe w Radomiu:
zespół nr 44, Zarząd Rolnictwa i Dóbr Państwowych Guberni Radomskiej, Kieleckiej, Siedleckiej, Lubelskiej, ZDP sukcesje akta staropolskie – grupa radomska, sygn. 12, 13;
zespół nr 44, Zarząd Rolnictwa i Dóbr Państwowych Guberni Radomskiej, Kieleckiej, Siedleckiej, Lubelskiej, ZDP sukcesje Rząd Gubernialny Sandomierski, sygn. 384.
Archiwum Państwowe w Rzeszowie, zespół nr 519, Archiwum Lubomirskich, Akta dotyczące tytułów prawnych, sygn. 77.
Akta za Zygmunta III z l. 1630–1633, Biblioteka Czartoryskich, rkps 365 III.
Kopie różnych akt z XIII do XVIII wieku, dotyczących głównie spraw majątkowych klasztorów i osób prywatnych, Biblioteka Jagiellońska, rkps 8846 IV.

Źródła drukowane
Lubelska księga podkomorska piętnastego wieku, wyd. L. Białkowski, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 1934.
Volumina Constitutionum, t. 2: 1550–1609, vol. 2: 1587–1609, przyg. do druku S. Grodziski, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2008.
Volumina Constitutionum, t. 3: 1611–1640, vol. 2: 1627–1640, przyg. do druku S. Grodziski, M. Kwiecień, A. Karabowicz, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2013.
Volumina Constitutionum, t. 5: 1669–1695, vol. 2: 1677–1695, przyg. do druku S. Grodziski, M. Kwiecień, K. Fokt, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2023.
Volumina legum. Przedruk zbioru praw staraniem XX. Pijarów w Warszawie, od roku 1732 do roku 1782, wydanego, t. 5, Wydał Ohryzko Jozafat, Petersburg 1860.
Zbiór aktów do historyi ustroju sądów prawa polskiego i kancelaryi sądowych województwa krakowskiego z wieku XVI–XVIII, wyd. S. Kutrzeba, Archiwum Komisji Prawniczej, t. 8, cz. 2, Akademia Umiejętności, Kraków 1909.

Starodruki
„Kalendarzyk Polityczny na Rok Przestępny i Przybyszowy 1788”, Drukarnia XX Scholarum Piarum, Warszawa 1787.
„Kolęda Warszawska na Rok Przestępny 1784”, Drukarnia XX Scholarum Piarum, Warszawa 1783.
„Kolęda Warszawska na Rok Przybyszowy 1776”, Drukarnia XX Scholarum Piarum, Warszawa 1775.
Zbior rezolucyi Rady Nieustaiącey potrzebnych do wiadomosci juryzdykcyi sądowych y obywatelow oboyga narodow od seymu 1784 do seymu 1786 roku zebrany, Drukarnia Korpusu Kadetów pod dyrekcją Piotra Dufour, Warszawa 1788.

Literatura
Chorążyczewski W., Syta K., Stosunek szlachty polskiej w XV–XVIII w. do ksiąg sądów partykularnych w świetle ustaw sejmowych i sejmikowych, „Miscellanea Historico-Archivistica” 1999, t. 10, s. 3–26.
Dyplomatyka wieków średnich, oprac. K. Maleczyński, M. Bielińska, A. Gąsiorowski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1971.
Górski K., Starostwo stężyckie w drugiej połowie XVI wieku, „Almanach Historyczny” 2023, t. 25, s. 59–82, https://doi.org/10.25951/11121.
Inwentarz rękopisów Biblioteki Jagiellońskiej: nr 4175–6000, oprac. W. Wisłocki, Towarzystwo Przyjaciół Biblioteki Jagiellońskiej, Kraków 1938.
Jaworski R., Erazma Goldmana „Spis archiwów akt dawnych w Królestwie [Polskim]”, „Archiwa – Kancelarie – Zbiory” 2017, nr 8(10), s. 81–110, https://doi.org/10.12775/AKZ.2017.003.
Jurek T., Pismo w życiu społecznym Polski późnego średniowiecza [w:] Historia społeczna późnego średniowiecza. Nowe badania, red. S. Gawlas, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2011, s. 203–231.
Katalog rękopisów Bibljoteki Uniwersytetu Jagiellońskiego, cz. 2: Rękopisy 1876–4176. Index, oprac. W. Wisłocki, Akademia Umiejętności, Kraków 1877–1881.
Kutrzeba S., Historja źródeł dawnego prawa polskiego, t. 1, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Lwów 1925.
Kutrzeba S., Katalog Archiwum Głównego Aktów Grodzkich i Ziemskich w Krakowie, „Teka Konserwatorów Galicji Zachodniej”, t. 3, Grono Konserwatorów Galicji Zachodniej, Kraków 1909, s. 1–266.
Kutrzeba S., Sądy ziemskie i grodzkie w wiekach średnich. II. Województwo sandomierskie. III–VII. Województwa: łęczyckie, sieradzkie, kujawskie, inowrocławskie i ziemia wieluńska. VIII. Województwo ruskie, Akademia Umiejętności, Kraków 1901.
Łaguna S., O prawie granicznem polskiem [w:] Pisma Stosława Łaguny, wstęp J. Bieliński, Gebethner i Wolff, Warszawa 1915, s. 53–128.
Łosowski J., Akta sądów podkomorskich [w:] Dyplomatyka staropolska, red. T. Jurek, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2015, s. 298–302.
Piekarski K., Przegląd wydawnictw średniowiecznych zapisek i rot przysiąg sądowych z ksiąg grodzkich i ziemskich, Akademia Umiejętności, Kraków 1919.
Pielas J., Kariery urzędnicze i pozycja społeczno-majątkowa podkomorzych ziemskich w Małopolsce w XVI–XVII wieku na tle porównawczym, „Klio. Czasopismo poświęcone dziejom Polski i powszechnym” 2015, t. 32, nr 1, s. 31–57, https://doi.org/10.12775/KLIO.2015.002.
Podgórska M., Postępowanie w sprawie granic między dobrami królewskimi a dobrami szlacheckimi w świetle prawa stanowionego do 1523 roku, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego” 2007, t. 10, s. 33–41.
Sobczak J., Organizacja i działalność sejmiku łęczyckiego po reformie w 1791 roku, „Rocznik Łódzki” 1986, t. 36, s. 209–225.
Sobieszczański F.M., Wycieczka archeologiczna w niektóre strony guberni radomskiej odbyta w miesiącu wrześniu r.z. przez F. Max. Sobieszczańskiego, cz. 5, „Biblioteka Warszawska. Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi” 1852, t. 1, s. 449–509.
Stacherski K., Oblatowanie wyroków sądów podkomorskich w księgach ziemskich na przykładzie praktyki województwa łęczyckiego w drugiej połowie XVI wieku, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego” 2023, t. 26, s. 93–112, https://doi.org/10.48269/2450-6095-sdpipp-26-005.
Stebelski A., Archiwa warszawskie po wojnie, „Przegląd Historyczny” 1948, t. 37, s. 357–373.
Stebelski A., Źródła do dziejów ziem kieleckiej, radomskiej i sandomierskiej w Archiwum Głównem w Warszawie [w:] Pamiętnik Świętokrzyski 1930, red. A. Patkowski, Wydawnictwo Wydziału Wojewódzkiego w Kielcach i Sekcji Regionalistycznej Związku Nauczycielstwa Polskiego, Kielce 1931, s. 294–302.
Sygański J., Z życia domowego szlachty sandeckiej w epoce dynastyi Wazów, Drukarnia Wł. Łozińskiego, Lwów 1910.
Uruski S., Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, t. 13, Gebethner i Wolff, Warszawa 1916.
Urzędnicy województwa sandomierskiego XVI–XVIII wieku. Spisy, oprac. K. Chłapowski, A. Falniowska-Gradowska, Biblioteka Kórnicka, Kórnik 1993.
Wolff A., Akta partykularne przedrozbiorowe Archiwum Głównego 1385–1835 [w:] Straty archiwów i bibliotek warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, t. 1:
Archiwum Główne Akt Dawnych, red. A. Stebelski, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1957, s. 175–221.
Źródła i materiały do dziejów szlachty województwa sandomierskiego w XVI–XVIII wieku, t. 3: Akty podziałów dóbr ziemskich szlachty sandomierskiej z XVII wieku, wstęp i oprac. J. Pielas, Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, Kielce 2014.

Spis treści