Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego XXVIII, Kraków 2025

Jerzy Malec

Professor, PhD, DSc, Andrzej Frycz Modrzewski Krakow University

ORCID: 0000-0001-5137-1977

The First Legislation on Nature Protection in the Polish Lands

s. 13-24

DOI: 10.48269/2450-6095-sdpipp-28-001

Summary

Nature protection law is one of the more recent branches of administrative law, emerging in the second half of the 19th century. Although the protection of natural resources had been reflected in legislation since the Middle Ages, it was mainly incidental and driven by utilitarian rather than scientific motives. The first scientific regulations on nature protection appeared in Galicia, leading to the enactment of pioneering legislation in this field. The first law that came into force was the act on the protection of certain animals beneficial to agriculture, issued by the Emperor on 21 December 1874.
In the Kingdom of Poland, it was not until the very end of the 19th century that the Russian law of 4/16 April 1888 on forest protection was extended to apply to the Kingdom. After Poland regained independence, attempts to introduce statutory legislation on nature protection in 1919 were abandoned as premature. It was only on 10 March 1934, that the first Polish nature conservation act was passed by the Sejm of the Republic of Poland. This act, drawing on earlier concepts, particularly those developed in autonomous Galicia, represented a modern legal framework by international standards. It marked the beginning of a new era in the history of nature protection in Poland.

Key words: nature protection, environmental law, Galicia, Kingdom of Poland

Streszczenie

Pierwsze regulacje prawne z zakresu ochrony przyrody na ziemiach polskich

Prawo ochrony przyrody stanowi jeden z nowszych działów prawa administracyjnego, powstały w drugiej połowie XIX w., bo choć chronienie skarbów przyrody było uwzględniane w ustawodawstwie już w średniowieczu, to jednak incydentalnie i głównie ze względów utylitarnych, nie zaś naukowych. Pierwsze naukowe regulacje z zakresu ochrony przyrody opracowano w Galicji. Doprowadzono wówczas do uchwalenia pionierskich ustaw. Pierwsza weszła w życie ustawa o ochronie niektórych zwierząt dla uprawy ziemi pożytecznych, nadana przez cesarza 21 grudnia 1874 r.
Dopiero pod sam koniec XIX w. w Królestwie Polskim zaczęła obowiązywać rosyjska ustawa z 4/16 kwietnia 1888 r. o ochronie lasów. Po odzyskaniu niepodległości z powodu rezygnacji z podejmowanych w 1919 r. prób stworzenia ustawowej regulacji prawa ochrony przyrody, uznanych wówczas za przedwczesne, dopiero 10 marca 1934 r. została uchwalona przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej pierwsza polska ustawa o ochronie przyrody, która nawiązując do wcześniejszych koncepcji, szczególnie tych zrodzonych w autonomicznej Galicji, była nowoczesnym na skalę międzynarodową aktem prawnym. Rozpoczęła ona nowy okres w dziejach ochrony polskiej przyrody.

Słowa kluczowe: ochrona przyrody, prawo ochrony przyrody, Galicja, Królestwo Polskie

Bibliografia / Bibliography
Legal acts
Ustawa z dnia 19 lipca 1869 r. względem zakazu łapania, wytępiania i sprzedawania zwierząt alpejskich, właściwych Tatrom, świstaka i dzikich kóz, Dziennik Ustaw i Rozporządzeń Krajowych dla Królestwa Galicji i Lodomerii wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskiem z 1869 r., cz. 11, nr 26.
Dziennik Ustaw i Rozporządzeń Krajowych dla Królestwa Galicji i Lodomerii wraz z Wielkiem Księstwem Krakowskiem z 1875 r., cz. 111, nr 10.
Kodeks Dzikowski [w:] Archiwum Komisji Prawniczej, t. 3, wydał F. Piekosiński, Akademia Umiejętności, Kraków 1895, pp. 3–172.
Rozporządzenie Rady Ministrów z 10 czerwca 1925 r. o trybie załatwiania spraw ochrony przyrody wchodzących w zakres działania Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, M.P. z 1925 r. nr 141, poz. 269.
Ustawa z dnia 10 marca 1934 r. o ochronie przyrody, Dz.U. z 1934 r. nr 31, poz. 274.

Literature
100 lat ochrony środowiska w Polsce, ed. W. Szymalski, Instytut Naukowo-Wydawniczy “Spatium”, Radom 2020.
Feldman W., Stronnictwa i programy polityczne w Galicji 1846–1906, t. 1, Spółka Nakładowa “Książka”, Kraków 1907.
Ferens B., Przeszłość i przyszłość ochrony gatunkowej zwierząt w Polsce [in:] Studia z dziejów ochrony przyrody w Polsce, eds. J. Babicz, W. Grębecka, Z. Wójcik, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1985.
Kulczyńska W., Organizacja ochrony przyrody w Polsce niepodległej [in:] Skarby przyrody i ich ochrona, ed. W. Szafer, Państwowa Rada Ochrony Przyrody, Warszawa 1932, pp. 258–272.
Leńkowa A., Zaczęło się od świętego gaju, Krajowa Agencja Wydawnicza, Warszawa 1981.
Malec D., Pojęcie interesu publicznego w polskiej ustawie o ochronie przyrody z dnia 10 marca 1934 r. [in:] Przez tysiąclecia: państwo – prawo – jednostka. Materiały ogólnopolskiej konferencji historyków prawa, Ustroń 17–20 września 2000 r., t. 2, eds. A. Lityński,
M. Mikołajczyk, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2001, pp. 161–171.
Malec D., Prawne środki ochrony przyrody w projekcie ustawy Komisji Kodyfikacyjnej z 1928 r. [in:] Ustrój i prawo w przeszłości dalszej i bliższej. Studia historyczne o prawie dedykowane Profesorowi Stanisławowi Grodziskiemu w pięćdziesiątą rocznicę pracy naukowej, eds. J. Malec, W. Uruszczak, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2001, pp. 515–552.
Malec D., Prawo ochrony przyrody w Drugiej Rzeczypospolitej. Z prac nad ustawą z dnia 10 marca 1934 roku [in:] Parlamentaryzm i prawodawstwo przez wieki, eds. J. Malec, W. Uruszczak, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1999, pp. 231–244.
Malec J., Pierwsze regulacje prawne z zakresu ochrony przyrody na ziemiach polskich [w:] idem, Studia z dziejów administracji nowożytnej, Krakowska Szkoła Wyższa im. A.F. Modrzewskiego, Kraków 2003, pp. 127–134.
Nowak J.J., Prawo i organizacja ochrony przyrody w Polsce, Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1967.
Oberfeld H., Zbiór praw i przepisów o ochronie lasów z dnia 4/16 kwietnia 1888 wraz ze zmianami i uzupełnieniami dla Królestwa Polskiego według Najwyżej zatwierdzonego zdania Rady Państwa z dnia 8/20 czerwca 1898 roku, Gebethner i Wolff, Warszawa 1899.
Pawlikowski J.G., Rozbudowa prawnych podstaw ochrony przyrody w Polsce, “Ochrona Przyrody” 1934, vol. 14, pp. 1–8.
Rozwój idei ochrony przyrody oraz kształtowania i ochrony środowiska, ed. D. Tyrawska, Centrum Doskonalenia Nauczycieli im. Władysława Spasowskiego, Warszawa 1989.
Skowroński A., Wydarzenia i ludzie początków prawnej ochrony przyrody w Polsce, “Studia Ecologiae et Bioethicae” 2005, vol. 3, no 1, pp. 355–368, https://doi.org/10.21697/seb.2005.3.1.23.
Studia z dziejów ochrony przyrody w Polsce, eds. J. Babicz, W. Grębecka, Z. Wójcik, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1985.
Szafer W., Z dziejów ochrony przyrody [in:] Skarby przyrody i ich ochrona, ed. idem, Państwowa Rada Ochrony Przyrody, Warszawa 1932, pp. 13–36.
Usiądek P.M., Przyczynek do historii polskiego prawa ochrony środowiska – wybrane zagadnienia (do 1918 r.) [in:] Terroryzm wobec środowiska potencjalnym zagrożeniem współczesnych czasów – wybrane zagadnienia, eds. E. Zębek, N. Kulbacka-Burakiewicz, Kortowski Przegląd Prawniczy, Olsztyn 2017, pp. 21–27.
Zbiór ustaw i rozporządzeń administracyjnych w Królestwie Galicji i Lodomerii z Wielkiem Księstwem Krakowskiem obowiązujących z wyciągiem orzeczeń c.k. Trybunału administracyjnego. Podręcznik dla organów c.k. Władz rządowych i Władz autonomicznych, t. 1–3, ułożył i wydał J.R. Kasparek, Nakładem Wydawcy, Lwów 1884–1885.

Spis treści