Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego XXVIII, Kraków 2025

Joanna Machut-Kowalczyk

dr, adiunkt, Uniwersytet Łódzki

ORCID: 0000-0003-0733-7709

Skutki prawne niedopełnienia przez matkę obowiązku uzyskania zezwolenia rady familijnej przed ponownym zamążpójściem na podstawie akt łódzkiego magistratu (1832–1876)

s. 69-81

DOI: 10.48269/2450-6095-sdpipp-28-004

Streszczenie

Śmierć jednego z rodziców powodowała konieczność urządzenia opieki nad dziećmi. Matce przysługiwała opieka z mocy prawa, jednak powinna dopełnić wymaganych przez prawo formalności. Nowe małżeństwo miało wpływ na jej uprawnienia opiekuńcze. Kodeks cywilny Królestwa Polskiego z 1825 r. wymagał od matki uzyskania zezwolenia rady familijnej przed zawarciem nowego małżeństwa. Niedopełnienie tej formalności wiązało się dla niej z utratą opieki z mocy samego prawa. Prawo cywilne w tym zakresie było tak samo restrykcyjne dla opiekunek zarówno zamożniejszych, jak i uboższych pupili. Te przepisy były nieżyciowe. Opieki mniejsze w praktyce funkcjonowały nieformalnie. Do zwołania rady familijnej dochodziło po kilku, a nawet kilkunastu latach od śmieci ojca. Rada familijna mogła matkę przywrócić do opieki. Powinna wówczas dodać jej nowego męża jako współopiekuna. W praktyce bardzo często, mimo zaniechań kobiet, organy te korzystały z tej możliwości. Jedynie w dwóch przypadkach (na dwadzieścia trzy) doszło do zmiany opieki wbrew woli matki. Analiza akt opiekuńczych przybliża trudną sytuację ekonomiczną wdów, które niejednokrotnie w nowym małżeństwie szukały szansy na poprawę losu ich rodziny.

Słowa kluczowe: rada familijna, opieka nad dzieckiem, opiekun naturalny, zezwolenie na małżeństwo, Prezydent Miasta Łodzi, Kodeks cywilny Królestwa Polskiego, Królestwo Polskie

Summary

Legal Consequences of the Mother’s Failure to Obtain the Consent of the Family Council Before Remarrying, Based on the Magistrates’ Files from Łódź (1832–1876)

The death of one of the parents resulted in the need to arrange custody for the children. The mother was the natural guardian of her children, but she had to complete the formalities required by law. A new marriage affected her guardianship rights. The Civil Code of the Kingdom of Poland of 1825 required the mother to obtain the consent of the family council before entering into a new marriage. Failure to complete this formality meant that she lost guardianship by operation of law. Civil law in this respect was equally restrictive for guardians, both for wealthier and poorer pupils. These regulations were impractical. In practice, smaller guardianships operated informally. A family council was convened several or even a dozen years after the father’s death. The family council could restore the mother to the guardianship. It should then add her new husband as a co-guardian. In practice, these bodies very often used this possibility, despite the women’s negligence. Only in two cases (out of twenty-three) was there a change of care against the will of the mother. The analysis of custody files brings us closer to the difficult economic situation of widows, who often sought a chance to improve the fate of their family in a new marriage.

Key words: family council, guardianship, natural guardian, marriage permission, President of Łódź, Civil Code of Polish Kingdom, Kingdom of Poland

Bibliografia / Bibliography
Źródła archiwalne
Archiwum Państwowe w Łodzi:
zespół nr 221, Akta miasta Łodzi, sygn. 653, 985–987, 1012, 1013, 1062–1443.

Źródła drukowane
Dyaryusz Senatu Seymu Królestwa Polskiego 1825, t. 1, Drukarnia A. Gałęzowskiego i Komp., Warszawa 1828.
Kodeks cywilny Królestwa Polskiego, Dz.Pr.K.P. t. 2, t. 10.
Kodeks cywilny Królestwa Polskiego (prawo z r. 1825) objaśniony motywami do prawa i jurysprudencyą, zebrał J. Walewski, ks. 1, Drukarnia Józefa Bergera, Warszawa 1872.
Prawo cywilne obowiązujące na obszarze b. Kongresowego Królestwa Polskiego z dodaniem ustaw uzupełniających i orzecznictwa sądów kasacyjnych, Księgarnia F. Hoesicka, Warszawa 1919.
Zawadzki S., Prawo cywilne obowiązujące w Królestwie Polskiém, t. 1, Drukarnia Karola Kowalewskiego, Warszawa 1860.

Literatura
Bieda J., Machut-Kowalczyk J., Doradca i opiekun przydany w świetle Kodeksu Cywilnego Królestwa Polskiego – podobieństwa i różnice, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego” 2012, t. 15, s. 85–95.
Hube K., Prawo cywilne obowiązujące w guberniach Królestwa Polskiego, Gebethner i Wolff, Warszawa 1877.
Machut-Kowalczyk J., Dokumentowanie czynności przy opiekach „mniejszych” przez łódzki magistrat w latach 1832–1876, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego” 2022, t. 25, s. 159–173, https://doi.org/10.48269/2450-6095-sdpipp-25-008.
Machut-Kowalczyk J., Dzieje opieki na ziemiach polskich, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego” 2010, t. 13, s. 57–73.
Machut-Kowalczyk J., Kurator z powodu ciąży w świetle akt Sądu Pokoju Powiatu Łęczyckiego i Sądu Pokoju w Łodzi w latach 1809–1876, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2016, t. 68, z. 2, s. 167–181.
Machut-Kowalczyk J., Rada familijna pod powagą sądu pokoju w świetle akt łęczyckich, zgierskich i łódzkich z lat 1809–1876, Uniwersytet Łódzki, Łódź 2014.
Machut-Kowalczyk J., Tryb zwoływania rad familijnych opiek „mniejszych” na podstawie akt łódzkiego i zgierskiego magistratu do 1876 roku, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego” 2023, t. 26, s. 35–47, https://doi.org/10.48269/2450-6095-sdpipp-26-002.
Machut-Kowalczyk J., Ustalanie składu rady familijnej na podstawie Kodeksu Napoleona na obszarze działania łęczyckiego sądu pokoju, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego” 2011, t. 14, s. 183–197.
Machut-Kowalczyk J., Zezwolenie na małżeństwo opiekunki naturalnej na podstawie akt łódzkiego magistratu z lat 1832–1876, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego” 2024, t. 27, s. 89–103, https://doi.org/10.48269/2450-6095-sdpipp-27-005.
Okolski A., Zasady prawa cywilnego obowiązującego w Królestwie Polskiem, Drukiem S. Orgelbranda Synów, Warszawa 1885.
Powody urzędowe do księgi pierwszéj kodeksu cywilnego Królestwa Polskiego z roku 1825, oprac. M. Godlewski, Redakcja Biblioteki Umiejętności Prawnych, Warszawa 1875.
Prawo cywilne familijne. Pokrewieństwo i powinowactwo; uznanie, uprawnienie i wywód rodu; przysposobienie; opieka; ubezwłasnowolnienie, oprac. na podstawie wykładów uniwersyteckich prof. K. Lutostańskiego, Litogr. Druk. „Grafika Artystyczna”, Warszawa 1932.
Tkaczuk M., Rada familijna jako instytucja systemu opieki w Polsce w XIX i w XX w. [w:] Rodzina w naukach prawnych. Zbiór studiów, red. M. Tkaczuk, R. Jaworska-Stankiewicz, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin 2012, s. 179–196.

Spis treści