Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego XXVIII, Kraków 2025

Dorota Wiśniewska

dr hab., prof. UŁ, Uniwersytet Łódzki

ORCID: 0000-0003-1545-4569

Darowizny z obowiązkiem spełnienia świadczenia w intercyzach zawieranych przed pierwszymi łódzkimi notariuszami (1841–1875)

s. 119-131

DOI: 10.48269/2450-6095-sdpipp-28-007

Streszczenie

Przeprowadzane w Królestwie Polskim zmiany przepisów osobowego i majątkowego prawa małżeńskiego nie pociągały za sobą reform regulacji prawnej dotyczącej darowizn. Unormowania zawarte w Kodeksie Napoleona obowiązywały zatem przez kolejne dziesięciolecia, bez względu na odmiennie kształtującą się istotę małżeństwa. Niektóre z tych przepisów budziły wątpliwości, zwłaszcza w aspekcie różnych rodzajów darowizn, ich istoty i wywoływanych skutków. Regulacje te były bardzo ważne z praktycznego punktu widzenia, ponieważ w wielu przypadkach to właśnie darowizny na rzecz nupturientów stanowiły podstawę majątku małżeńskiego.
Na szczególną uwagę zasługują darowizny majątku teraźniejszego nakładające na przyszłych małżonków lub na jednego z nich obowiązek spełnienia określonego świadczenia. Specyficzny charakter tych czynności skłania do zakwalifikowania ich jako czynności warunkowych (dokonanych pod warunkiem spełnienia świadczenia przez nupturientów), ewentualnie zaliczenia ich do grupy darowizn sub modo. Problematyka ta stanowi istotny element analizy prawnej czynności inter vivos w kontekście stosunków majątkowych przyszłych małżonków.

Słowa kluczowe: Królestwo Polskie, Kodeks Napoleona, darowizny, czynności inter vivos, małżeństwo, majątek małżeński

Summary

Donations with an Obligation to Perform a Service in Prenuptial Agreements Concluded Before the First Łódź Notaries (1841–1875)

The changes in personal and marital property law introduced in the Kingdom of Poland were not followed by reforms of the legislation concerning donations. Therefore, the provisions of the Napoleonic Code remained in force for several decades, regardless of the evolving nature of marriage. Some of these provisions raised concerns, particularly regarding the different types of donations, their nature, and the effects they produced. These regulations were of great practical significance, as in many cases donations made to the
spouses-to-be constituted the foundation of marital property.
Particular attention should be paid to donations of present assets that imposed on the future spouses, or on one of them, the obligation to fulfil a specified service or duty. The specific nature of these transactions provokes further insight into their classification either as conditional transactions (subject to the condition of service fulfilment by the spousestobe) or as belonging to the category of donations sub modo. This issue represents a significant element of the legal analysis of inter vivos transactions in the context of the property relations of future spouses.

Key words: Kingdom of Poland, Napoleonic Code, donations, inter vivos transactions, marriage, marital property

Bibliografia / Bibliography
Źródła archiwalne
Archiwum Państwowe w Łodzi:
zespół nr 135, Akta notariusza de Brixena Leopolda Fryderyka w Łodzi (1841–1847), sygn. 1–5;
zespół nr 442, Akta notariusza Kajetana Szczawińskiego w Zgierzu (1847–1861), sygn. 17, 18, 23;
zespół nr 136, Akta notariusza Ferdynanda Szlimma Okręgu Zgierskiego w Łodzi (1863–1876), sygn. 12, 41;
zespół nr 137, Akta notariusza Konstantego Płacheckiego w Łodzi (1869–1902), sygn. 6;
zespół nr 138, Akta notariusza Romana Danielewicza w Łodzi (1873–1889), sygn. 1.

Źródła drukowane
Kodeks cywilny Królestwa Polskiego, Dz.Pr.K.P. t. 10, nr 41.
Prawo o małżeństwie, Dz.Pr.K.P. t. 18, nr 64.
Prawo o ustaleniu własności dóbr nieruchomych, o przywileiach i Hypotekach w mieysce tytułu XVIII. księgi III. kodexu cywilnego, Dz.Pr.K.P. t. 5, nr 20.
Wybór tekstów źródłowych z historii państwa i prawa polskiego, oprac. J. Sawicki, t. 2, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1953.

Literatura
Baszak Ł., Darowizna w dzielnicowym prawie polskim w II RP oraz w kodeksie zobowiązań z 1933 r., Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2024.
Bieda J., Wiśniewska-Jóźwiak D., Szczególne rodzaje darowizn uregulowane w Kodeksie Napoleona a praktyka pierwszych łódzkich notariuszy. Rozważania na tle współczesnej dyskusji nad wprowadzeniem darowizny na wypadek śmierci, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2012, t. 64, nr 2, s. 317–332, https://doi.org/10.14746/cph.2012.64.2.13.
Dutkiewicz W., Prawo hipoteczne w Królestwie Polskiém, drukiem Stanisława Strąbskiego, Warszawa 1850.
Ihnatowicz I., Biernat A., Vademecum do badań nad historią XIX i XX wieku, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2003.
Jaworski W.L., Prawo cywilne na ziemiach polskich, t. 1: Źródła. Prawo małżeńskie osobowe i majątkowe, Księgarnia J. Czerneckiego, Warszawa 1919.
Korobowicz A., Sądownictwo [w:] Historia państwa i prawa Polski, t. 3: Od rozbiorów do uwłaszczenia, red. J. Bardach, M. Senkowska-Gluck, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1981, s. 120– 131.
Lewy M., Darowizna [w:] Encyklopedia podręczna prawa prywatnego, t. 1, red. H. Konic, Instytut Wydawniczy „Biblioteka Polska”, Warszawa 1931.
Malec D., Dzieje notariatu polskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007.
Niemirowski A., Krótka wiadomość o ustawie notaryalnej mającej wejść w wykonanie w Królestwie Polskiem, „Gazeta Sądowa Warszawska” 1876, nr 12, s. 93–96.
Okolski A., Zasady prawa cywilnego obowiązującego w Królestwie Polskiem, drukiem S. Orgelbranda Synów, Warszawa 1885.
Planiol M., Podręcznik prawa cywilnego (o darowiznach i testamentach), Księgarnia F. Hoesicka, Warszawa 1922.
Płaza S., Historia prawa w Polsce na tle porównawczym, cz. 2: Polska pod zaborami, Księgarnia Akademicka, Kraków 2002.
Prawo cywilne obowiązujące w Królestwie Polskiém, t. 2, wydał S. Zawadzki, Drukarnia Karola Kowalewskiego, Warszawa 1861.
Wiśniewska-Jóźwiak D., Darowizny na rzecz małżonków w świetle regulacji prawnej obowiązującej w Królestwie Polskim, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2011, t. 63, nr 1, s. 47–61, https://doi.org/10.14746/cph.2011.1.2.
Wywód zasad stosunków maiątkowych między małżonkami podług prawa Seymowego z dnia 26 kwietnia 1818 r. w związku z kontraktem małżeńskim Kodexu cyw. Francuzkiego, „Themis Polska” 1828, t. 2, s. 120–161.

Spis treści