Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego XXVIII, Kraków 2025

Robert Jastrzębski

dr hab., prof. UW, Uniwersytet Warszawski, radca prawny

ORCID: 0000-0002-7265-0614

Inflacja w państwie polskim (1918–1939). Uwagi prawno-ekonomiczno-historyczne

s. 25-42

DOI: 10.48269/2450-6095-sdpipp-28-002

Streszczenie

Publikacja dotyczy zjawiska inflacji w państwie polskim w XX w., w okresie kształtowania się państwowości polskiej po I wojnie światowej. Artykuł składa się z trzech części. W pierwszej omówiono podstawowe teorie pieniądza, przede wszystkim metalistyczną i nominalistyczną, oraz jego funkcje, a także pojęcie oraz rodzaje inflacji (inflację pełzającą, kroczącą, galopującą oraz hiperinflację), scharakteryzowano również podatek inflacyjny. W drugiej części opisano przebieg inflacji w II Rzeczypospolitej, związane z tym zjawisko hiperinflacji marki polskiej i reformę walutową z 1924 r., a następnie drugą stabilizację złotego w 1927 r. Zwrócono ponadto uwagę na przerachowanie na nową walutę (złotego) świadczeń pieniężnych, które zostały zaciągnięte w marce polskiej, oraz klauzulę rebus sic stantibus.

Słowa kluczowe: inflacja, hiperinflacja, pieniądz, reformy walutowe, klauzula rebus sic stantibus

Summary

Inflation in Poland (1918–1939): Legal, Economic, and Historical Remarks

This article is divided into three sections which are centred around the topic of inflation pressures faced by the Polish economy in the 20th century, particularly in the period of the formation of Polish statehood after World War I. In the first section, the author discusses monetary theories (namely the metallist and chartalist ones), functions of money, four types of inflation (creeping, walking, galloping inflation, and hyperinflation), as well as the concept of an inflation tax. The second section is centred around increasing inflation pressures in the Second Polish Republic and deals with the following topics: the hyperinflation of the Polish mark and the resulting monetary reform of 1924, the second stabilization of the Polish złoty in 1927, the conversion of monetary obligations incurred in the Polish mark into the new currency, and the rebus sic stantibus clause.

Key words: inflation, hyperinflation, money, monetary reform, rebus sic stantibus clause

Bibliografia / Bibliography
Akty prawne
Ustawa z dnia 11 stycznia 1924 r. o naprawie Skarbu Państwa i reformie walutowej, Dz.U. z 1924 r., nr 4, poz. 28.
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 20 stycznia 1924 r. w przedmiocie systemu monetarnego, Dz.U. z 1924 r., nr 7, poz. 65.
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 20 stycznia 1924 r. w przedmiocie ustanowienia statutu dla banku emisyjnego, Dz.U. z 1924 r., nr 8, poz. 75.
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 kwietnia 1924 r. o zmianie ustroju pieniężnego, Dz.U. z 1924 r., nr 34, poz. 351.
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 14 maja 1924 r. o przerachowaniu zobowiązań prywatno-prawnych, Dz.U. z 1924 r., nr 42, poz. 441.
Ustawa z dnia 31 lipca 1924 r. o naprawie Skarbu Państwa i poprawie gospodarstwa społecznego, Dz.U. z 1924 r., nr 71, poz. 687.
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 października 1927 r. o planie stabilizacyjnym i zaciągnięciu pożyczki zagranicznej, Dz.U. z 1927 r., nr 88, poz. 789.
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 października 1927 r. o stabilizacji złotego, Dz.U. z 1927 r., nr 88, poz. 790.
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 5 listopada 1927 r. w sprawie zmiany ustroju pieniężnego, Dz.U. z 1927 r., nr 97, poz. 855.
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 5 listopada 1927 r. o zatwierdzeniu zmian w statucie Banku Polskiego, Dz.U. z 1927 r., nr 97, poz. 856.
Rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. Kodeks zobowiązań, Dz.U. z 1933 r., nr 82, poz. 598.

Materiały ustawodawcze
Sprawozdanie stenograficzne z 127 posiedzenia Sejmu Rzeczypospolitej z dnia 11 czerwca 1924 r., Sejm Rzeczypospolitej I kadencji (1922–1927), łam CXXVII/6-CXXVII/7.

Literatura
Adamczewski T., Pieniądz i problem jego wartości, Księgarnia św. Wojciecha w Poznaniu, Poznań 1931.
Beksiak J., Libura U., Nikołajczuk S., Wakar A., Wernik A., Teoria pieniądza w gospodarce socjalistycznej, red. nauk. A. Wakar, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1969.
Belka M., Inflacja i polityka antyinflacyjna we współczesnym kapitalizmie (z teorii anglo-amerykańskiej), „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Oeconomica” 1985, nr 52.
Belka M., Inflacja w kapitalizmie (uwagi na marginesie wykładu ekonomii politycznej), „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Oeconomica” 1985, nr 56, s. 39–55.
Dalton H., Zasady skarbowości, Wydawnictwo Kazimierza Rutskiego w Łodzi, Łódź 1948.
Denizet J., Wielka inflacja. Płace, procent i kursy walut, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1981.
Dybowski T., Świadczenia pieniężne [w:] System prawa cywilnego, t. 3: Prawo zobowiązań, cz. 1: Część ogólna, red. Z. Radwański, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1981, s. 117–142.
Fabierkiewicz W., Nauka o pieniądzu, Koło Prawników Wolnej Wszechnicy Polskiej, Warszawa 1932.
Fajgenberg D., Lichwa, Kasa im. Mianowskiego, Inst. Popierania Nauki, Warszawa 1932.
Fedorowicz Z., Pieniądz w gospodarce socjalistycznej (zarys teorii), Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1962.
Głąbiński S., Teorja ekonomiki narodowej, Towarzystwo Wydawnicze „Ateneum”, Lwów 1927.
Grabski W., Dwa lata pracy u podstaw państwowości naszej (1924–1925), Księgarnia F. Hoesicka, Warszawa 1927.
Heydel A., Co to jest inflacja i deflacja?, „Ekonomista” 1934, t. 3, s. 41–53.
Jastrzębski R., Lex Zoll. Zarys prawno-ekonomiczno-historyczny, Wolters Kluwer, Warszawa 2016.
Jastrzębski R., Wpływ siły nabywczej pieniądza na wykonanie zobowiązań prywatnoprawnych w II Rzeczypospolitej, Wolters Kluwer, Warszawa 2009.
Karpiński S., Pamiętnik dziesięciolecia 1915–1924, Księgarnia F. Hoesicka, Warszawa 1931.
Karpiński S., Złe czasy. Pamiętnik 1924–1943, Klinika Języka, Szczęsne 2021.
Karpiński Z., Ustroje pieniężne w Polsce od roku 1917, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1968.
Karpiński Z., Waluta złota i pozłacana, Biblioteka Ekonomiczna Tygodnika „Przemysł i Handel”, Warszawa 1928.
Keynes J.M., Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1956.
Krajewski P., Baranowski P., Wprowadzenie i realizacja strategii bezpośredniego celu inflacyjnego w Polsce, Instytut Ekonomii Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2006.
Krzyżanowski A., Nauka o pieniądzu i kredycie, Księgarnia J. Czerneckiego, Warszawa 1922.
Krzyżanowski W., Z zagadnień gospodarki wojennej, Gebethner i Wolff, Warszawa 1939.
Kurowski L., Weralski M., Prawo finansowe, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1968.
Landau Z., Plan stabilizacyjny 1927–1930. Geneza, założenia, wyniki, Książka i Wiedza, Warszawa 1963.
Landau Z., Tomaszewski J., Gospodarka Polski międzywojennej 1918–1939, t. 1: W dobie inflacji 1918–1923, Książka i Wiedza, Warszawa 1967.
Landau Z., Tomaszewski J., Gospodarka Polski międzywojennej 1918–1939, t. 2: Od Grabskiego do Piłsudskiego. Okres kryzysu poinflacyjnego i ożywienia koniunktury 1924–1929, Książka i Wiedza, Warszawa 1971.
Oyrzanowski B., Współczesne teorie ekonomiczne a inflacja [w:] Inflacja, red. W. Litewski, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1993, s. 45–57.
Rybarski R., Marka polska i złoty polski, Księgarnia i Skład Nut Perzyński, Niklewicz i S-ka, Warszawa 1922.
Rybarski R., Nauka skarbowości, Wolters Kluwer, Warszawa 2015.
Sokołowski K., Inflacja, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Toruń 1978.
Stelmachowski A., Nominalizm pieniężny a waloryzacja, „Studia Cywilistyczne” 1965, t. 6, s. 277–332.
Szturm de Sztrem T., Znaczenie inflacji jako podatku, „Ekonomista” 1923, t. 3, s. 88–97.
Taylor E., Ciężar inflacji w Polsce, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1925, nr 5, z. 4, s. 1037–1052.
Taylor E., Druga inflacja polska. Przyczyny, przebieg, środki zaradcze, Gebethner i Wolff, Poznań 1926.
Taylor E., Inflacja polska, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Poznań 1926.
Wasilkowski J., Zagadnienie waloryzacji zobowiązań prywatno-prawnych w orzecznictwie francuskiem, Drukarnia A. Gałęzowskiego i Spółki, Warszawa 1927.
Winiecki J., Źródła inflacji w gospodarce rynkowej i w gospodarce planowej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1986.
Zajda J., Kierunki polityki walutowej Polski w okresie międzywojennym, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1986.
Zajda J., Kopernikowska teoria pieniądza, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1973, nr 35, z. 4, s. 17–40.
Zdziechowski J., Finanse Polski w latach 1924 i 1925, Biblioteka Polska, Warszawa 1925.
Zweig F., Deflacja – dewaluacja – inflacja, „Ekonomista” 1934, t. 2, s. 29–39.
Żabiński Z., Istota prawna jednostki pieniężnej, „Studia Cywilistyczne” 1965, t. 6, s. 233–275.
Żabiński Z., Próba nowoczesnej cywilnoprawnej konstrukcji pojęcia pieniądza i zapłaty, „Państwo i Prawo” 1972, z. 8–9, s. 132–142.
Żabiński Z., Rozwój podstaw prawa obrotu pieniężnego i czynności bankowych, „Studia Cywilistyczne” 1988, t. 34, s. 15–71.

Spis treści