Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego XXVIII, Kraków 2025

Justyna Bieda

dr, Uniwersytet Łódzki

ORCID: 0000-0003-0231-7936

Organizacja i funkcjonowanie aresztów policyjnych w Królestwie Polskim w latach 1815–1868. Część II

s. 43-67

DOI: 10.48269/2450-6095-sdpipp-28-003

Streszczenie

Artykuł jest kolejnym opracowaniem ukazującym zasady funkcjonowania i organizacji aresztów policyjnych utworzonych w 1817 r. na mocy rozporządzenia Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji. Analizie zostały poddane przepisy administracyjne wydawane przez centralne organy administracji rządowej oraz dokumenty zgromadzone w archiwach państwowych. Materiał źródłowy, choć mocno ograniczony, pozwala na poczynienie pewnych ustaleń.
Zasady działania aresztów policyjnych w dużym stopniu opierały się na wykształconej praktyce oraz przepisach dotyczących organizacji i funkcjonowania aresztów detencyjnych, co wynikało z podobieństw między tymi rodzajami aresztów i tego, że często organizowano je w jednym lokalu, a także z istotnych braków legislacyjnych w zakresie regulacji dotyczących aresztów policyjnych. Od samego początku nie było odpowiednich lokali, co skutkowało fatalnym stanem tych jednostek. Pozostawały one pod bezpośrednim zarządem burmistrzów (prezydentów), którzy dostarczali żywność, zapewniali oświetlenie, opał i inne niezbędne utensylia, a także byli zobowiązani do przeprowadzania rewizji mających
na celu kontrolę stanu ludności i ogólnego stanu aresztu. Osadzeni mieli prawo do wyżywienia (choć racje były głodowe), w razie potrzeby starano się dostarczać potrzebną odzież i zapewnić podstawową opiekę lekarską. O zasadach zachowania, które obowiązywały osadzonych, niewiele wiadomo. Na pewno wykorzystywano ich do robót wewnętrznych i prac publicznych. Równie skąpe informacje są dostępne na temat służby więziennej. Na pewno niedofinansowanie tych jednostek, a co za tym idzie – niskie wynagrodzenia były powodem dużych braków kadrowych.

Słowa kluczowe: historia prawa, areszt, kryminalistyka, prawo karne, Królestwo Polskie

Summary

Organization and Functioning of Police Arrests in the Kingdom of Poland
in the Years 1815–1868. Part II

This article is another study presenting the principles of operation and organization of police arrests established in 1817 under the ordinance of the Government Commission for Internal Affairs and Police. Administrative regulations issued by central government administration bodies and documents collected by state archives will be analyzed. The source material, although scarce, allows specific conclusions to be drawn.
The principles of the operation of police arrests were based to a large extent on developed practice and regulations regarding the organization and operation of detention centres, which undoubtedly resulted, on the one hand, from the similarity of both types of arrests and their frequent use of one premises, and, on the other hand, from the significant legislative shortcomings in the field of police arrests.
From the very beginning, there was a lack of suitable premises, which resulted in the terrible condition of these units. They remained under the direct management of mayors (presidents), who provided food, light, fuel and other necessities, and were also obliged to conduct searches aimed at controlling the population and the general condition of the detention facilities. Inmates had the right to food (although this was barely sufficient for survival), and, if necessary, efforts were made to provide the necessary clothing or provide basic medical care. We know little about the rules of behaviour applicable to inmates, although they certainly applied to both internal and public work. We have similarly scant information about the prison service, although we certainly know that the lack of funding for these units and, consequently, low salaries were the reason for significant staff shortages.

Key words: history of law, arrest, criminology, criminal law, Kingdom of Poland

Bibliografia / Bibliography
Źródła archiwalne
Archiwum Główne Akt Dawnych:
zespół nr 191, Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych, sygn. 193, Akta Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych Duchownych i Oświecenia Publicznego tyczące się więzień policyjnych po miastach Królestwa Polskiego;
zespół nr 191, Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych, sygn. 7750, Akta tyczące się
aresztów policyjnych: część 2.
Archiwum Państwowe w Częstochowie, zespół nr 1, Akta miasta Częstochowy, sygn. 313, Akta kasy ekonomicznej miasta Częstochowy w przedmiocie więzienia detencyjnego i policyjnego.
Archiwum Państwowe w Kaliszu, zespół nr 1, Naczelnik Powiatu Kaliskiego, sygn. 776, Administracja aresztu detencyjnego i policyjnego w Kaliszu.
Archiwum Państwowe w Lublinie:
zespół nr 22, Akta miasta Lublina, sygn. 1033, Akta tyczące się aresztu detencyjnego 1852–1853;
zespół nr 22, Akta miasta Lublina, sygn. 1036, Akta tyczące się aresztu detencyjnego 1860–1864;
zespół nr 37, Akta miasta Kazimierza Dolnego, sygn. 112, Akta szczegółowe Magistratu Miasta tyczące się aresztu policyjno-detencyjnego 1850–1867;
zespół nr 125, Naczelnik Powiatu Łukowskiego, sygn. 2, Akta tyczące się aresztów detencyjnych 1845–1866.
Archiwum Państwowe w Łodzi:
zespół nr 2074, Akta miasta Pabianic, sygn. 307, Akta tyczące się ustanowienia stróży etatowych przy areszcie detencyjnym, osadzenia w takowym za różne przewinienia osób i zdawania władzom wyższym raportów 1845–1846;
zespół nr 2135, Akta miasta Tuszyna, sygn. 174, Akta Urzędu Municypalnego miasta Tuszyna w przedmiocie aresztu policyjnego.
Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim:
zespół nr 11, Akta miasta Piotrkowa, sygn. 776, Akta tyczące się aresztu policyjnego i sądowego od 5 października 1833 r. do 26 grudnia 1869 r.;
zespół nr 11, Akta miasta Piotrkowa, sygn. 778, Akta tyczące się aresztu detencyjnego 1854–1866.
Archiwum Państwowe w Piotrkowie Trybunalskim oddział w Tomaszowie Mazowieckim,
zespół nr 7, Akta miasta Tomaszowa Mazowieckiego 1830–1944, sygn. 165, Akta tyczące się aresztu policyjnego.
Archiwum Państwowe w Płocku:
zespół nr 1, Magistrat Miasta Płocka, sygn. 4, Akta generalne aresztu policyjnego 1829–1867;
zespół nr 1, Magistrat Miasta Płocka, sygn. 554, Akta utensyliów aresztów 1836–1846.
Archiwum Państwowe w Radomiu:
zespół nr 1, Akta miasta Radomia, sygn. 555, Akta tyczące się aresztu detencyjnego od stycznia 1847 do 26 stycznia 1850;
zespół nr 1, Akta miasta Radomia, sygn. 556, Akta tyczące się aresztu detencyjnego od stycznia 1850 r. do grudnia 1854 r.;
zespół nr 58, Rząd Gubernialny Radomski, sygn. 10697, Akta ogólne aresztów detencyjnych 1837–1849;
zespół nr 58, Rząd Gubernialny Radomski, sygn. 10698, Akta dotyczące aresztów detencyjnych 1850–1855;
zespół nr 58, Rząd Gubernialny Radomski, sygn. 10699, Akta tyczące się aresztów detencyjnych 1855–1871;
zespół nr 58, Rząd Gubernialny Radomski, sygn. 10702, Akta dozorców przy aresztach detencyjnych 1852–1869.
Archiwum Państwowe w Toruniu oddział we Włocławku, zespół nr 71, Akta miasta Włocławek, sygn. 120, Akta tyczące się aresztu policyjnego.

Źródła drukowane
Dziennik Praw Królestwa Polskiego, t. 2.
Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego, Wydział Spraw Wewnętrznych, cz. 6: O aresztach i więzieniach, t. 1, Warszawa 1868.

Literatura
Bieda J., Areszty detencyjne w Królestwie Polskim 1815–1868. Z badań nad powstawaniem nowożytnej administracji na ziemiach polskich, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2023.
Bieda J., Organizacja i funkcjonowanie aresztów policyjnych w Królestwie Polskim w latach 1817–1867. Część I, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego” 2019, t. 22, s. 107–126, https://doi.org/10.34697/2450-6095-sdpipp-22-006.
Okolski A., Wykład prawa administracyjnego oraz prawa administracyjnego obowiązującego w Królestwie Polskiem, t. 1, Redakcja Biblioteki Umiejętności Prawnych, Warszawa 1881.
Smyk G., Korpus urzędników cywilnych w guberniach Królestwa Polskiego w latach 1867–1915, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2004

Spis treści