Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego XXVIII, Kraków 2025

Damian Szczepaniak

dr, Uniwersytet Gdański

ORCID: 0000-0003-1315-7448

Między sprawiedliwością a praworządnością. Sąd Najwyższy II Rzeczypospolitej wobec problemu odpowiedzialności karnej na podstawie tzw. kodeksu Tagancewa za zdradę kraju popełnioną w okresie walk o granicę wschodnią

s. 101-117

DOI: 10.48269/2450-6095-sdpipp-28-006

Streszczenie

Kwestia odpowiedzialności karnej za przestępstwo zdrady kraju popełnione w okresie walk o granice na ziemiach leżących na wschód od byłego Królestwa Kongresowego, które w latach 1919–1920 zostały objęte Zarządem Cywilnym Ziem Wschodnich, była jednym z istotnych problemów, przed jakimi stanęło sądownictwo polskie w pierwszych latach II Rzeczypospolitej. W orzeczeniach wydanych w tego typu sprawach Sąd Najwyższy odwoływał się do koncepcji ciągłości państwa polskiego, co prowadziło do przyjęcia niedopuszczalnej w prawie karnym wykładni rozszerzającej. Wskazuje to, iż w rzeczywistości chodziło mu raczej o uczynienie zadość społecznemu poczuciu sprawiedliwości niż o ścisłe trzymanie się przepisów prawa. Niektóre orzeczenia wskazują jednakże na przyjęcie przez Sąd Najwyższy nieco odmiennej optyki, co powoduje, iż ocena jego orzecznictwa w tej materii pozostaje niejednoznaczna.

Słowa kluczowe: kodeks Tagancewa, koncepcja ciągłości państwa polskiego, prawo karne II Rzeczypospolitej, Sąd Najwyższy II Rzeczypospolitej, wojna polsko-bolszewicka, Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich, zdrada kraju

Summary

Between Justice and Lawfulness: The Approach of the Supreme Court of the Second Polish Republic to the Problem of Criminal Responsibility for State Treason Committed During the Struggle for the Eastern Border Based on the So-called Tagantsev Code

The issue of criminal responsibility for the crime of state treason committed during the struggle for the eastern border in the territory east of the former Congress Kingdom of Poland, which in 1919–1920 was covered by the Civil Administration of the Eastern Territories, was one of the problems which the Polish judicial system faced in the first years of the Second Polish Republic. The Supreme Court, in its judgements in such cases, referred to the concept of the continuity of the Polish state, which led to the adoption of an extensive interpretation that was unacceptable in criminal law. This indicates that, in fact, the Supreme Court aimed at satisfying the social sense of justice rather than strictly following the provisions of the law. However, some judgements indicate that the Supreme Court adopted a slightly different approach, and thus the assessment of its jurisprudence in this matter remains ambiguous.

Key words: Tagantsev Code, the concept of the continuity of the Polish state, penal law of the Second Polish Republic, the Supreme Court of the Second Polish Republic, Polish-Soviet War, Civil Administration of the Eastern Territories, state treason

Bibliografia / Bibliography
Akty prawne
Kodeks karny z r. 1903 (przekład z rosyjskiego) z uwzględnieniem zmian i uzupełnień, obowiązujących w Rzeczypospolitej Polskiej w dniu 1 maja 1921 r., Ministerstwo Sprawiedliwości, Warszawa 1922.

Rozporządzenie Naczelnego Wodza na Wschodzie z 21 marca 1915 r. dotyczące prawa karnego dla obszarów Polski rosyjskiej podlegających niemieckiej administracji, Dziennik Rozporządzeń Władz Cesarsko-Niemieckich w Polsce z 1915 r., nr 1, poz. 10.
Rozporządzenie Jenerał-Gubernatora Warszawskiego z 6 września 1915 r. o prawie karnym w okręgu Jenerał-Gubernatorstwa Warszawskiego, Dziennik Rozporządzeń dla Jenerał-Gubernatorstwa Warszawskiego z 1915 r., nr 12, poz. 9.
Przepisy przechodnie do kodeksu karnego z 7 sierpnia 1917 r., Dziennik Urzędowy Departamentu Sprawiedliwości Tymczasowej Rady Stanu Królestwa Polskiego z 1917 r., nr 1, poz. 6.
Dekret w przedmiocie przywrócenia mocy obowiązującej części czwartej Kodeksu Karnego z r. 1903, Dz.Pr.P.P. z 1919 r., nr 1, poz. 81.
Dekret z 8 lutego 1919 r. ustanawiający zarząd wojskowy na ziemiach Litwy i Białorusi, Dziennik Urzędowy Generalnego Komisarza Cywilnego z 1919 r., nr 1, poz. 1.
Rozkaz Naczelnego Wodza W.P. z 12 maja 1919 r. dotyczący organizacji zarządu cywilnego na obszarach wschodnich zajętych przez wojska polskie, Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z 1919 r., nr 3, poz. 15.
Rozporządzenie Komisarza Generalnego Ziem Wschodnich z 15 maja 1919 r. w przedmiocie prawa karnego i postępowania karnego na obszarach wschodnich, podlegających Komisarzowi Generalnemu Ziem Wschodnich, Dziennik Urzędowy Zarządu Cywilnego Ziem Wschodnich z 1919 r., nr 4, poz. 24.
Ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego, Dz.U. z 1920 r., nr 7, poz. 44.
Ustawa z dnia 4 lutego 1921 r. o unormowaniu stanu prawno-politycznego na ziemiach, przyłączonych do obszaru Rzeczypospolitej na podstawie umowy o preliminaryjnym pokoju i rozejmie podpisanej w Rydze dnia 12 października 1920 r., Dz.U. z 1921 r., nr 16, poz. 93.
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 13 kwietnia 1921 r. w przedmiocie przepisów karno-sądowych na ziemiach przynależnych do Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie umowy o preliminaryjnym pokoju i rozejmie, podpisanej w Rydze dnia 12 października 1920 r., Dz.U. z 1921 r., nr 37, poz. 223.
Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 20 kwietnia 1921 r. w sprawie uzupełnienia rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 7 czerwca 1920 r. w przedmiocie wykonania ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego, Dz.U. z 1921 r., nr 39, poz. 246.

Orzecznictwo
Orzeczenie SN z dnia 17 października 1919 r., 774/1919, OSN K 1919, poz. 65.
Orzeczenie SN z dnia 24 kwietnia 1922 r., 896/22, OSN K 1922, poz. 94.
Orzeczenie SN z dnia 2 maja 1922 r., 2843/21, OSN K 1922, poz. 104.
Orzeczenie SN z dnia 2 maja 1922 r., 833/22, OSN K 1922, poz. 106.
Orzeczenie SN z dnia 16 maja 1922 r., 1273/22, poz. 116.
Orzeczenie SN z dnia 29 i 30 września 1922 r., 2023/19, OSN K 1919, poz. 345.
Orzeczenie SN z dnia 11 grudnia 1922 r., 3401/22, OSN K 1922, poz. 290.
Orzeczenie SN z dnia 19 grudnia 1922 r., 3407/494, OSN K 1922, poz. 295.
Orzeczenie SN z dnia 15 października 1923 r., 3914/23, OSN K 1923, poz. 224.
Orzeczenie SN z dnia 13 maja 1924 r., 741/24, OSN K 1924, poz. 82.
Orzeczenie SN z dnia 28 i 31 stycznia 1925 r., 2792/24, OSN K 1925, poz. 32.
Orzeczenie SN z dnia 25 sierpnia 1925 r., 1532/25, OSN K 1925, poz. 164.
Orzeczenie SN z dnia 6 maja 1926 r., II K 810/26, OSN K 1926, poz. 65.
Orzeczenie SN z dnia 27 października 1926 r., II K 1992/26, OSN K 1926, poz. 121.

Literatura
Berezowski C., Powstanie państwa polskiego a orzecznictwo Sądu Najwyższego, „Gazeta Administracji i Policji Państwowej” 1924, nr 12–16.
Berezowski C., Powstanie państwa polskiego w świetle prawa narodów, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2008.
Borowski W.M., Zasady prawa karnego, Wydawnictwo M. Arcta, Warszawa 1924.
Borzdyński S., Obowiązywanie rosyjskiego kodeksu karnego z 1903 roku w polskim prawie karnym okresu międzywojennego, „Wojskowy Przegląd Prawniczy” 1980, nr 1, s. 35–43.
Cybichowski Z., Prawo międzynarodowe publiczne i prywatne, Wydawnictwo Seminarium Prawa Publicznego Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 1932.
Dembski K., Polonia Restituta – kontynuacja czy państwo nowe?, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1974, nr 2, s. 167–192.
Ehrlich L., Prawo narodów, Księgarnia Stefana Kamińskiego, Kraków 1948.
Gierowska-Kałłaur J., The Civil Administration of Eastern Territories (1919–1920). The Reasons for the Failure of Piłsudski’s Federation Idea, Peter Lang, Berlin 2022.
Grzybowski K., Historia państwa i prawa Polski, t. 4: Od uwłaszczenia do odrodzenia państwa, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1982.
Hubert S., Odbudowa państwa polskiego jako problemat prawa narodów [s.n.], Warszawa 1934 [odbitka z pisma „Droga” 1934, nr 6, s. 548–551].
Hubert S., Rozbiory i odrodzenie Rzeczypospolitej. Zagadnienie prawa międzynarodowego, Zakład Prawa Politycznego i Prawa Narodów U.J.K., Lwów 1937.
Kodeks karny obowiązujący tymczasowo w Rzeczypospolitej Polskiej na ziemiach b. zaboru rosyjskiego, oprac. W. Makowski, t. 2: Część II–XIX k.k., Instytut Wydawniczy „Biblioteka Polska”, Warszawa 1921.
Kolasa J., Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 r. w świetle prawa międzynarodowego, „Przegląd Sejmowy” 2008, nr 5, s. 9–39.
Komarnicki W., Upadek i wskrzeszenie państwa polskiego w literaturze niemieckiej, „Rocznik Prawniczy Wileński” 1928, nr 2, s. 241–269.
Koredczuk J., Zaborcze kodyfikacje prawa karnego materialnego w Polsce w okresie przejściowym w latach 1918–1932 [w:] Okresy przejściowe: ustrój i prawo, red. J. Przygodzki, E-Wydawnictwo, Prawnicza i Ekonomiczna Biblioteka Cyfrowa, Wydział Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2019, s. 151–162, https://doi.org/10.34616/23.19.103.
Krukowski S., Polska odrodzona czy państwo nowe?, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1977, nr 1, s. 105–130.
Kutrzeba S., Polska odrodzona 1914–1921, Gebethner i Wolff, Kraków 1921.
Makowski W., Prawo karne. Część ogólna. Wykład porównawczy prawa karnego austriackiego, niemieckiego i rosyjskiego obowiązującego w Polsce, Gebethner i Wolff, Warszawa 1920.
Makowski J., Prawo międzynarodowe, cz. 2, Drukarnia Wł. Łazarskiego, Warszawa 1931.
Pęksa W., Mit historyczny jako podstawa roszczeń. Uwagi na marginesie koncepcji postliminum Stanisława Huberta – w związku z 100. rocznicą zakończenia Wielkiej Wojny i powstania nowych państw w Europie Środkowej, „Przegląd Zachodni” 2018, nr 3, s. 7–14.
Rajzman H., Zdrada kraju w prawie polskim, Spółdzielnia Wydawnicza „Książka”, Warszawa 1948.
Roth P., Die Entstehung des polnischen Staates. Eine völkerrechtich-politische Untersuchung, O. Liebmann, Berlin 1926.
Sondel J., Ius postliminii jako podstawa uznania ciągłości I i II oraz II i III Rzeczypospolitej [w:] Na szlakach niepodległej. Polska myśl polityczna i prawna w latach 1918–1939, red. M. Marszał, M. Sadowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2009, s. 21–43.
Szczepaniak D., Między sprawiedliwością a praworządnością. Sąd Najwyższy II Rzeczypospolitej wobec problemu odpowiedzialności karnej na podstawie tzw. kodeksu Tagancewa za zdradę kraju popełnioną w okresie I wojny światowej, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego” 2023, R. 26, s. 149–166, https://doi.org/10.48269/2450-6095-sdpipp-26-008.
Śleszyński W., Zarząd Cywilny Ziem Wschodnich (1919–1920) – czas wojny czy pokoju? [w:] Lata Wielkiej Wojny. Dojrzewanie do niepodległości 1914–1918, red. D. Grinberg, J. Snopko, G. Zackiewicz, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2007, s. 478–487.
Wojas J., O wskrzeszeniu Rzeczypospolitej raz jeszcze. Problem restytucji państwa polskiego z perspektywy prawa międzynarodowego, „Przegląd Sejmowy” 2022, nr 5, s. 175–199, https://doi.org/10.31268/PS.2022.143.
Zaręba S., Ciągłość państwa polskiego od 1918 r. z punktu widzenia prawa międzynarodowego, „Sprawy Międzynarodowe” 2018, t. 71, nr 3, s. 261–291, https://doi.org/10.35757/SM.2018.71.3.13.

Spis treści