Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego XXVIII, Kraków 2025

Zdzisław Zarzycki

dr hab., Uniwersytet Jagielloński w Krakowie

ORCID: 0000-0002-4013-886X

Śluby i rozwody w getcie łódzkim

s. 173-207

DOI: 10.48269/2450-6095-sdpipp-28-010

Streszczenie

Chaim Mordechaj Rumkowski jako Przełożony Starszeństwa Żydów we współpracy z prawnikami przebywającymi w łódzkim getcie stworzyli dość sprawnie działające instytucje prawne i sądowe. Do września 1942 r. ślubów rytualnych udzielali Żydom rabini getta, wszelkie zaś sprawy małżeńskie na terenie getta rozpoznawało specjalne Kolegium Rabinackie, działające przy Urzędzie Stanu Cywilnego. Po wrześniowej wielkiej szperze (1942), w wyniku której większość rabinów została deportowana z getta, obowiązki związane z udzielaniem ślubów przejął Rumkowski, a spory małżeńskie rozwiązywał Wydział Rozwodowy (zwany Sądem Rozwodowym), działający w strukturze organizacyjnej Sądu Przełożonego Starszeństwa Żydów. Do właściwości tego sądu należały m.in. sprawy udzielania zgody na ślub religijny (rytualny) żydowski, uznania skutków już zawartego pokątnie małżeństwa religijnego, rozwody małżeństw żydowskich. W styczniu 1943 r. specjalna Komisja Kodyfikacyjna getta (pod kierownictwem Stanisława Jakobsona, prezesa Sądu), opracowała oryginalne w treści prawo rozwodowe dla żydowskich małżeństw rytualnych. Było oparte na przedwojennym prawie małżeńskim i polskiej procedurze cywilnej z 1930 r., ale uwzględniało żydowskie normy religijne i specyfikę życia w łódzkim getcie. Wśród innowacyjnych rozwiązań warto wymienić wprowadzenie instytucji obrońcy węzła małżeńskiego (funkcję tę pełnili adwokaci getta) oraz obowiązek rejestrowania rozwodów w Urzędzie Stanu Cywilnego getta.

Słowa kluczowe: Holocaust, getto żydowskie w Łodzi, Judenrat, ślub, małżeństwo rytualne Żydów, rozwód, rozwód małżeństw rytualnych, rozwód żydowski

Summary

Marriages and the Divorces in the Łódź Ghetto

Chaim M. Rumkowski, as the Head of the Elders of the Jews in the Łódź Ghetto, selected for cooperation suitable lawyers residing in the ghetto and created fairly efficient, albeit makeshift, legal and judicial institutions. Until September 1942, ritual weddings of Jews were officiated by ghetto rabbis, while all marriage cases within the ghetto were examined by a special Rabbinical Council attached to the Ghetto Registry Office. Later, when there were no more rabbis after the September “Sperre” (1942), weddings were officiated by Rumkowski himself, while marital disputes were settled by the Divorce Department (known as the Divorce Court), which operated within the organisational structure of the Ghetto Court (the Court of the Head of the Elders of the Jews). The competence of this court included the following cases: granting permission for Jewish religious (ritual) marriages, recognition of the effects of a religious marriage already performed clandestinely and divorce of Jewish couples. In January 1943, a special Codification Commission of the ghetto (headed by Stanislaw Jakobson, president of the court) drafted its own divorce law for Jewish ritual marriages, which was original in content. This law was based on pre–war matrimonial law and the Polish civil procedure from 1930, but took into account Jewish religious norms and the characteristics of Jewish life in the Łódź Ghetto. Among the novelties were the institution of a defender of the bond (this role was performed by ghetto advocates) and the need to register divorces in the Civil Registry Office of the ghetto.

Key words: Holocaust, the Łódź Ghetto, Judenrat, marriage, Jewish ritual marriage, divorce, divorce of ritual marriages, Jewish divorce

Bibliografia / Bibliography
Źródła archiwalne
Archiwum Państwowe w Łodzi, zespół Przełożony Starszeństwa Żydów w Getcie Łódzkim: sygn. 458, Sprawy sądowe, najczęściej rozwodowe, obejmujące lata 1941–1944, k. 1–384, skany 1–391;
sygn. 460, Wykazy imienne pracowników Sądu, sprawozdania statystyczne, przepisy prawne i inne za lata 1940–1944, k. 1–47, skany 1–61, w tym: Przepisy szczególne dotyczące postępowania w sprawach o rozwód, separację i uznanie małżeństw rytualnie zawartych z dnia 20 stycznia 1943 r., k. 35–36 v., skany 41–43;
sygn. 935, Korespondencja z różnymi wydziałami za lata 1939–1942, k. 1–444, skany 1–464;
sygn. 936, Protokoły posiedzeń Rabinatu lata 1940–1942, listy członków Rabinatu, spisy bożnic, żydowskich imion, regulamin udzielania ślubów, talony do kąpieli, kwity itp., k. 1–166, skany 1–168;
sygn. 937, Wyroki Sądu Rabinackiego i protokoły posiedzeń Kolegium za lata 1939–1942, k. 1–32, skany 1–36;
sygn. 938, Pisma referenta ślubów rytualnych do Rabinatu o stwierdzenie, czy dana para jest rytualnie zaślubiona, za lata 1941–1942, k. 1–109, skany 1–113;
sygn. 939, Podania ludności o zezwolenie na ślub z roku 1941, k. 1–11, skany 1–15;
sygn. 940, Sprawy rozwodowe za rok 1940, k. 1–32, skany 1–28;
sygn. 941, Sprawy rozwodowe za okres od lutego do kwietnia 1941, k. 1–439, skany 1–352;
sygn. 942, Sprawy rozwodowe za okres od maja do czerwca 1941, k. 1–224, skany 1–196;
sygn. 943, Sprawy rozwodowe za okres od czerwca do lipca 1941, k. 1–375, skany 1–312;
sygn. 944, Sprawy rozwodowe za sierpień 1941, k. 1–179, skany 1–157;
sygn. 945, Sprawy rozwodowe za okres od stycznia do sierpnia 1942, k. 1–292, skany 1–283;
sygn. 1093, Opracowania dotyczące getta w Łodzi… odpisy zarządzeń i obwieszczeń Rumkowskiego za lata 1939–1942, k. 1–359, skany 1–365.

Źródła drukowane
Cherezińska E., Byłam sekretarką Rumkowskiego. Dzienniki Etki Daum, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2008.
Encyklopedia getta. Niedokończony projekt archiwistów z getta łódzkiego, oprac. K. Radziszewska, E. Wiatr, A. Sitarek, J. Walicki, M. Polit, przy współpracy P. Zawilskiego, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2014.
Kronika getta łódzkiego / Litzmannstadt Getto 1941–1944, oprac. i red. naukowa J. Baranowski, K. Radziszewska, A. Sitarek, M. Trębacz, J. Walicki, E. Wiatr, P. Zawilski, t. 1–5, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2009.
Zelkowicz J., Notatki z getta łódzkiego 1941–1944, red. naukowa M. Trębacz, E. Wiatr, M. Polit, K. Radziszewska, tłum. M. Polit, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2016.

Literatura
Baranowski J., Łódzkie getto 1940–1944. Vademecum, Archiwum Państwowe w Łodzi – Bilbo, Łódź 1999.
Baranowski J., Powstanie i organizacja getta [w:] Getto w Łodzi 1940–1944. Materiały z sesji naukowej, 9 VIII 1984 r., red. J. Fijałek, A. Galiński, Okręgowa Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Łodzi, Łódź 1988, s. 11–26.
Inwentarz akt Przełożonego Starszeństwa Żydów w Getcie Łódzkim 1939–1944, oprac. B. Pełka, J. Baranowski, P. Strembski, Archiwum Państwowe w Łodzi, Łódź 2009.
Lutostański K., Zasady projektu prawa małżeńskiego, „Gazeta Sądowa Warszawska” 1931, R. 59, nr 47, s. 681–683, nr 48, s. 697–699, nr 49, s. 713–715, nr 50, s. 727–728, nr 51, s. 741–742, nr 52, s. 755–757; 1932, R. 60, nr 1, s. 2–4, nr 2, s. 15–17, nr 3, s. 29–31.
Scharf R.F., Rola Ch. Rumkowskiego w łódzkim getcie [w:] Dzieje Żydów w Łodzi 1820–1944: wybrane problemy, red. W. Puś, S. Liszewski, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 1991, s. 301–310.
Sitarek A., Otoczone drutem państwo. Struktura i funkcjonowanie administracji żydowskiej getta łódzkiego, Instytut Pamięci Narodowej – Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu Oddział w Łodzi, Łódź 2015.

Unger M., Separation and Divorce in the Łódź and Warsaw Ghettos [w:] Jewish and Romani Families in the Holocaust and Its Aftermath, eds. E.R. Adler, K. Čapková, Rutgers University Press, Ithaca, New York 2020, s. 42–61.
Wiatr E., Rozwody w getcie łódzkim – zjawisko społeczne i precedens prawny [w:] Rodzina żydowska 1939–1945. Wybrane zagadnienia, red. M. Grądzka-Rejak, K. Zieliński, Universitas, Kraków 2023, s. 431–450.
Wrzyszcz A., Okupacyjne sądownictwo niemieckie w Generalnym Gubernatorstwie 1939–1945. Organizacja i funkcjonowanie, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2008.
Wrzyszcz A., Sądy na ziemiach polskich w czasie okupacji niemieckiej (1939–1945). Najnowsze opracowania tematu, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego” 2020, t. 23, s. 35–54, https://doi.org/10.34697/2450-6095-sdpipp-23-002.
Zarzycki Z., Nienawiść religijna i rasowa jako przyczyna procesów małżeńskich w świetle akt Sądu Okręgowego w Krakowie w okresie II wojny światowej [w:] Cuius regio, eius religio?, cz. 2, red. G. Górski, L. Ćwikła, M. Lipska, Wydawnictwo KUL, Lublin 2008, s. 351–387.
Zarzycki Z., Obrońcy węzła małżeńskiego w procesach rozwodowych w Sądzie Okręgowym w Krakowie w okresie II wojny światowej [w:] O prawie i jego dziejach księgi dwie. Studia ofiarowane Profesorowi Adamowi Lityńskiemu w czterdziestopięciolecie pracy naukowej i siedemdziesięciolecie urodzin, ks. 2, red. M. Mikołajczyk, J. Ciągwa, P. Fiedorczyk, A. Stawarska-Rippel, T. Adamczyk, A. Drogoń, W. Organiściak, K. Kuźmicz, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 2010, s. 433–451.
Zarzycki Z., Rozwód w świetle akt Sądu Okręgowego w Krakowie w latach 1918–1945. Studium historyczno-prawne, Księgarnia Akademicka, Kraków 2010.
Zarzycki Z., Sąd Przełożonego Starszeństwa Żydów w getcie łódzkim, „Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa” [w druku].
Zarzycki Z., Śluby i rozwody rytualne Żydów w czasach zagrożenia Holocaustem na przykładzie łódzkiego getta, referat wygłoszony na XXII Ogólnopolskim Sympozjum Prawa Wyznaniowego, Zegrze pod Warszawą, 4–6 września 2025 r.

Źródła internetowe
Wiatr E., Rozwody w getcie łódzkim – zjawisko społeczne i precedens prawny, Seminarium naukowe w Żydowskim Instytucie Historycznym, 16 stycznia 2024 r., https://www.youtube.com/watch?v=HnBCenn7TO0 [dostęp: 20.05.2025].

Spis treści